"A tese de Fukuyama é o froito do debate entre Strauss e Kojève"

Israel Sanmartín Barros,profesor de Historia na USC, titor do Centro Asociado, especialista en Historia Medieval, Historiografía e teoría da historia, reflexiona entorno ao "fin da historia" anunciado por Fukuyama.

Israel Sanmartín Barros é profesor-investigador contratado no "Parga Pondal" de Historia Medieval na Universidade de Santiago de Compostela. Impartiu a oitava charla do ciclo Las frases dos filósofos, que se celebra na UNED de Coruña de febreiro a maio de 2014. Na súa intervención explicou o sentido da expresión " o fin da historia"de Francis Fukuyama. A charla puido seguirse tamén por streaming.

P. Grazas pola súa participación no ciclo. Podería darnos algunha información sobre quen é Fukuyama?

R. Francis Fukuyama é un filósofo político estadounidense que traballou durante a Guerra Fría en diferentes ThinkTanks, especialmente na Rand Corporation, onde era un sovietólogo dedicado a estudar cuestións estratéxicas e económicas das pequenas repúblicas soviéticas. Máis tarde entraría a formar parte do Departamento de Estado do presidente republicano George Bush (pai). Dende alí, e grazas ao apoio da Olin Foundation, Fukuyama foi capaz de construír a súa tese de "o fin da Historia", primeiro no seu artigo " O fin da historia? " de 1989 e máis tarde no seu libro "O fin da historia e o último home" de 1992, que complementaría con tres ou catro monografías máis. A dimensión da súa tese foi mundial, e a súa confrontación coa idea de Samuel Huntington de "O choque de civilizacións" deulle dimensión universal. Ademais é o autor dunha ruptura dentro do neoconservadurismo tras a invasión Iraq.

P.Qué significa en realidade a tese de "o fin da Historia" en boca de Fukuyama?

R. A tese de "o fin da Historia" significa colocar á ideoloxía como motor da historia. Para Fukuyama a caída do comunismo supoñería o fin da evolución ideolóxica da humanidade. Hai que decatarse dunha cousa. Que Fukuyama se refire á H-HISTORIA con "H" maiúscula, que é iso que acabamos de dicir, a evolución ideolóxica da humanidade. Fronte a esta H-HISTORIA temos a h-historia con "h", que é a mera sucesión de acontecementos. A relación entre ambas as dúas ocupa un bo treito da discusión que propón Fukuyama.

P. Iso é o que estuda vostede no seu libro publicado na editorial Akal:"Entre dous séculos: globalización e pensamento único".

R. Efectivamente, nese libro traballo coa h-historia e a H-HISTORIA, e como toma corpo nos seus diferentes pensamentos teleolóxicos, tanto dende a dereita coma dende a esquerda. A conclusión que podemos sacar é que ambas as dúas se posicionan de forma dogmática e non buscan o diálogo. Como se pode ver hoxe en día, as posicións políticas son en boa medida irreconciliables, aínda que despois se solidifiquen e se aproximen grazas ás políticas económicas. A falta de consensos e de cesións, así como de conexións cos gobernados, son esenciais para o futuro.

P. É Fukuyama un representante do chamado pensamento neoconservador?

R. Sí, podemos considerar a Fukuyama un "neoconservador". Vén dunha longa estirpe depensadores que foran trotskistas pero nun momento dado se ven"asaltados" pola realidade e nos anos 50 deciden formar un grupo que se denominará "neoconservadores", que é un nome que se pon dende a esquerda e que moitos deles asumen. Nun principio aglutínanse arredor da revista PublicInterest, con algúns autores como Irving Kristol á cabeza, quen exerce de libelista nos medios de comunicación. Leo Strauss sería a parte intelectual e Martin Lipset o flanco sociolóxico. Fukuyama, anos despois, é un dos autores que recollen todo ese legado e que se ven impulsados coa chegada de Reagan ao poder. Nese momento moitos "neocons" ven como as súas carreiras toman unha nova dimensión, especialmente na sovietología, as relacións internacionais e o pensamento geoestratégico.

P. Fukuyama negou co tempo a súa tese?

R. Fukuyama só tivo un momento de dúbida, e foi no ano 1998 co colapso de Rusia e a súa focha económica, que case o leva á volta ao comunismo. Máis alá diso, Fukuyama sempre lanzou o órdago a quen queira que negue a súa tese, que consiste en que a democracia liberal é o mellor dos réximes posibles.

P. E é así?

R. Temos que ter coidado coas preguntas. Non nos podemos facer determinadas preguntas para responder desa forma. É dicir, é unha pregunta tramposa. Se eu reto alguén a negar que o ceo é azul, é como un xogo. No momento actual vivimos nun sistema capitalista onde habitan as democracias liberais e o libre comercio, e onde se dá o secuestro da democracia polas grandes institucións internacionais, así como a debilidade da sociedade civil para conformar unha alternativa crible. Estase a contestar á pregunta de Fukuyama con simple dogmatismo. As alternativas que se están a construír, sobre todo por parte de certas políticas transformadoras, son debedoras, como o capitalismo, da modernidade. Por aí é por onde temos que empezar.

P. Explíquese, por favor...

R.Tenemos que repensar a modernidade como xa están a facer dende hai anos Habermas, Beck,Bauman, pero tamén temos que darlle unha dimensión práctica a ese pensamento. Temos que chequear todo o pensamento teleolóxico e a construción de relatos cun fin que actúe de xerador externo do desenvolvemento histórico. Temos que cambiar o contexto, o marco, no que funciona todo, senón estamos atrapados na proposta de Fukuyama. Non podemos utilizar as súas mesmas armas.

P. Como recibiron os historiadores a Fukuyama?

R. Pois recibírono con moito anoxo, aínda que toda a escola da New LeftReview e os marxistas británicos o recibiron con expectación, e os estimulou para reflexionar sobre o marxismo, posto que a tese oculta de Fukuyama é que o marxismo e o socialismo están mortos.

P. Non é un contrasentido?

R. Non. Fukuyama utiliza o pensamento hegeliano a través dun intérprete marxista que se chamaba Alexandre Kojéve. Un autor de orixe rusa que desenvolveu a súa actividade académica na EHESS de París, e que despois da II Guerra Mundial foi un dos arquitectos do GATT e da propia UE. Kojève era un home de acción, comprometido co seu tempo.

P. É sorprendente que Fukuyama recorra a un autor dese perfil.

R. Kojève é un autor un tanto escuro e con diferentes etapas ideolóxicas na súa vida. O contrapunto de Kojève é Leo Strauss, a outra grande influencia de Fukuyama. Un autor que vivía enclaustrado na Universidade de Chicago e cuxa influencia é crave para entender o neocoservadurismo. Toda a idea da democracia liberal como unha relixión, as tinguiduras morais e o entendemento da vida a partir da esexese dos autores clásicos (Platón, Hobbes ou Maquiavelo) son fundamentais para entender a Fukuyama. A tese de Fukuyama é o froito da tensión entre Strauss e Kojève, os que se coñeceron no Berlín dos anos 30 e xa nunca deixarían de ter contacto. Os seus debates e os seus diálogos sobre a tiranía e sobre algúns autores como Jenofonte marcan o pensamento de Fukuyama.

P. Entón Fukuyama non é hegeliano...

R. Non, é kojèviano e straussiano. É kojèviano no sentido de que se compromete co seu tempo, e é straussiano porque, a pesar de crer nas bondades da democracia liberal, ve nela unha "animalización" do home. Ve na época do fin da historia o nacemento do "último home" nietzcheano, un individuo unicamente preocupado do seu hedonismo e de consumir. A tensión entre moderno e antimoderno, ou entre o novo e o antigo, é fundamental en Fukuyama.

P. Por último, podemos dicir que a obra de Fukuyama ten algunha transcendencia historiográfica?

R.Desde logo. É un apuntalamento da idea moderna da historia, a política e as relacións internacionais. Ademais de utilizar a idea de progreso asociada á economía e o "desexo de recoñecemento" kojèviano-hegeliano. Eses debates, unidos aos da aposta pola creación de meta-relatos grazas a organizadores externos, fan da obra de Fukuyama a xeradora, non só do propio pensamento da globalización, senón de toda unha serie de pensamentos estruturais sobre como evoluciona a historia,a onde vai e como se constrúe: occidentalista, imperalista, etc.

Texto e imaxe: Julio Ostalé García. Profesor titor do Centro Asociado UNED-A Coruña e director do ciclo.

Páxina web do Ciclo "Las frases de los filósofos"

Blog do Ciclo de Filosofía